است پس آنچه كليات را ميداند جسم و جسمانى نيست . و بدان كه نفس پيش از بدن موجود نباشد كه اگر پيش از تن موجود بودى « 1 »

--> ( 1 ) - نظر به آنكه در اخبار وارد شده است خلق اللّه الارواح قبل الاجساد بالفى عام و حتى بعضى از قشريان اثبات عالم ذرّ ميكنند و بآيهء وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى استشهاد كرده‌اند برخى از حكماء بزرك به حكم وظيفه در مقام جمع بين دين و فلسفه تعبيراتى فرموده و گاهى اصطلاحى افزوده‌اند فى المثل صدر المتألهين در اين باره فرمايد كه نفس جسمانيّة الحدوث و روحانية البقاست در شرح اصول كافى ده برهان براى اثبات عالم ذر اقامه فرموده است و بعقيده اين جانب آن براهين را از بيم تكفير آورده و از اينروى برنده و قاطع نيست بگفته سيد شريف مرتضى علم الهدى تا سخن از دين و قرآن بميان آيد نبايد مرعوب شد و لحن عوض كرد اسلام بزرك و قرآن مجيد خود براى حكم عقل احترام قائل‌اند علم الهدى با چندين دليل عالم ذر را رد كرده و سخت منكر هستند ارتباط اين آيه را با تفسيرى كه آورده‌اند كه ما در اينجا باشارهء كه عاقل را كافى است اكتفا ميكنيم يكى از ادله شريف مرتضى اين ستكه برخى قشريان نادان مىگويند - آدم بوالبشر از خواب بيدار شد و اطراف خود را پر از مورچگان ديد كه برخى سياه و بعضى سفيد بودند و چون از جبرئيل پرسيد او را گفت كه اينان ذريه و فرزندان تو هستند سيد مىگويد اين سخنان را از كجا آورده و چگونه به آيه قرآن پيوند مىدهند قرآن مجيد با اين صراحت فرمايد من بنى آدم سخن از آدم پدر نيست روى سخن با پسران و فرزندان آدم است و سپس فقيه بزرك شيعه و مفتى و مرجع تقليد هزار سال پيش با كمال صراحت در مقام اعتراض با مخالفين نادان بر آمده و تكليف مراجع تقليد آينده را معين كرده‌اند كه يا خود را در معرض افتاء قرار ندهند و بدون لياقت اشغال مقام نكنند يا فداكار و شجاع باشند اسلام بزرك را كوچك نكنند ببين تفاوت ره از كجاست تا بكجا صدر المتألهين حكيم و فيلسوف شرق دليل ميتراشد كه عالم ذر را بكرسى بنشاند و حكماء عظماء عموما به اين بلا ابتلاء داشته‌اند و در اينجا بتعبيرات فلسفى پرداخته گاهى وجود علمى تعبير كرده و گاهى شيئيّت بقيهء حاشيه در صفحهء بعد